Familiewoningen: een extra woning op grond die er al is
Nederland komt in 2026 ongeveer 384.000woningentekort. Tegelijkertijd hebben veel gezinnen achter hun huis wel de ruimte om een extra woning te bouwen.
Een familiewoning maakt van die ongebruikte ruimte een zelfstandige woning. Met een eigen keuken, badkamer, woonkamer, slaapkamer en voordeur.
Een ruime tuin, een erf of een bijgebouw waar nu weinig mee gebeurt, kan straks misschien ruimte bieden aan een zelfstandige woning voor ouders of een volwassen kind. Dat maakt de familiewoning interessant. Niet als noodoplossing, maar als een volwaardige woning op grond die er al is.
En juist dat idee wordt de komende jaren een stuk interessanter. De regelgeving rondom familiewoningen op eigen erf verandert, waardoor deze woonvorm vanaf 2027 voor veel meer gezinnen binnen bereik kan komen.
Maar wat is een familiewoning precies, voor wie is dit interessant en wat mag je straks daadwerkelijk vergunningvrij in je eigen achtertuin bouwen?
Wat is een familiewoning?
Een familiewoning is een zelfstandige woonruimte op het erf van een bestaande woning, bedoeld voor directe familie. Denk bijvoorbeeld aan volwassen kinderen die geen betaalbare woning kunnen vinden of ouders die kleiner en dichter bij hun kinderen willen wonen. Het belangrijke verschil met samenwonen is dat beide huishoudens hun eigen woonruimte en privacy behouden. Je woont dichtbij elkaar, maar niet bij elkaar ín huis.
Op onze pagina wat is een familiewoning? leggen we uitgebreider uit hoe deze woonvorm werkt. Wie vooral wil weten welke mogelijkheden er op een bestaand perceel zijn, kan ook lezen over een extra woning in de achtertuin.
Een familiewoning moet daarbij niet worden verward met een mantelzorgwoning. Bij een mantelzorgwoning staat een bestaande zorgrelatie centraal. De nieuwe landelijke regeling voor familiewoningen is juist bedoeld om wonen op het erf ook mogelijk te maken voor familieleden zonder dat eerst sprake hoeft te zijn van mantelzorg. De overheid noemt expliciet volwassen kinderen die door de woningnood nog bij hun ouders wonen en familieleden die alvast dichter bij elkaar willen wonen met het oog op toekomstige mantelzorg.
Waarom familiewoningen juist nu relevant worden
Nederland bouwt veel nieuwe woningen, maar alleen nieuwbouw op nieuwe locaties is niet voldoende. De Rijksoverheid zet daarom steeds nadrukkelijker in op het beter benutten van bestaande bebouwing en de ruimte eromheen. Familiewoningen op bestaande erven worden daarbij expliciet genoemd als een van de mogelijkheden.
Er staan in Nederland miljoenen woningen met tuinen, erven en bijgebouwen. Tegelijkertijd wonen volwassen kinderen soms jaren bij hun ouders omdat zij geen betaalbare woning kunnen vinden. Aan de andere kant wonen veel oudere huishoudens in een woning die op termijn niet meer optimaal aansluit bij hun situatie.
Een familiewoning kan in beide gevallen een extra zelfstandige woning creëren zonder dat daarvoor eerst nieuwe bouwgrond ontwikkeld hoeft te worden. En misschien nog belangrijker: de woning wordt gebouwd waar een concrete woonvraag bestaat.
Maar daarmee zijn familiewoningen op dit moment nog niet automatisch overal in Nederland vergunningvrij. De landelijke regels waarmee mantelzorg- en familiewoningen onder voorwaarden vergunningvrij moeten worden, staan namelijk in het onderliggende Besluit versterking regie volkshuisvesting. De beoogde ingangsdatum daarvan is 1 januari 2027.
Dat onderscheid is belangrijk. Wie vandaag een familiewoning wil plaatsen, moet nog steeds naar de huidige regels op de specifieke locatie kijken.
Wat gaat er veranderen vanaf 2027
Als het Besluit volgens de huidige planning en opzet in werking treedt, ontstaat er voor het eerst een veel duidelijkere landelijke route voor familiewoningen op het eigen achtererf.
De huidige ontwerpregeling ziet er op hoofdlijnen als volgt uit:
Onderdeel
Beoogde landelijke regeling
Voor wie?
Familieleden in de eerste graad, waaronder ouders en kinderen en adoptierelaties; ook pleegkinderen vallen onder de regeling
Locatie
Op het achtererf van een bestaande woning
Nieuwe of bestaande ruimte
Zowel een nieuw bijbehorend bouwwerk als het gebruiken van een bestaand bijgebouw kan mogelijk zijn
Tot 100 m² bebouwingsgebied
Maximaal 50% van het bebouwingsgebied
100–300 m² bebouwingsgebied
50 m² + 20% van het gedeelte boven 100 m²
Meer dan 300 m² bebouwingsgebied
90 m² + 10% van het gedeelte boven 300 m², tot maximaal 150 m²
Maximale hoogte
In beginsel maximaal 5 meter; boven 3 meter gelden aanvullende voorwaarden voor het dak
Meerdere familiewoningen
In de ontwerpregeling mogelijk, zolang de totale toegestane bebouwing niet wordt overschreden
Bouwtechnische regels
Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) blijft van toepassing
Opvallend is vooral dat er dus niet simpelweg één landelijke regel komt van bijvoorbeeld “iedereen mag maximaal 100 m² bouwen”. De toegestane oppervlakte hangt af van de omvang van het bebouwingsgebied en van wat er al op het erf staat. Dat maakt een goede locatiecheck ook na de wetswijziging belangrijk.
Wil je weten of een familiewoning op jouw terrein mogelijk is? Bij Tiny House Hub helpen we je graag met advies en oplossingen op maat. Neem contact met ons op en ontdek de mogelijkheden voor jouw situatie!
Vergunningsvrij betekent niet regelvrij
Dit is misschien wel het belangrijkste misverstand rond de nieuwe wetgeving. Vergunningsvrij bouwen betekent niet dat je overal zomaar een woning kunt neerzetten.
Een familiewoning blijft een bouwwerk waarin mensen wonen. Eisen rond onder andere constructieve veiligheid, brandveiligheid en andere onderdelen van het Besluit bouwwerken leefomgeving blijven daarom gelden. Daarnaast kunnen locatiegebonden regels voor bijvoorbeeld monumenten, natuur, water, externe veiligheid of andere activiteiten relevant blijven.
Daarom blijft het verstandig om vooraf de officiële Vergunningcheck van het Omgevingsloket te raadplegen en de regels voor het betreffende perceel te controleren. De verandering zit dus niet in het verdwijnen van alle regels. De verandering zit vooral in het wegnemen van een grote ruimtelijke drempel voor een specifieke vorm van wonen op eigen erf.
Waarom dit voor starters interessant kan worden
De discussie over het woningtekort gaat vaak over aantallen, maar achter die aantallen zitten mensen die hun leven uitstellen. Het huis uit gaan. Samenwonen. Een gezin beginnen. Een eigen plek opbouwen.
De Rijksoverheid constateert dat het aantal thuiswonende jongvolwassenen sterk is toegenomen en dat ongeveer 60% van de thuiswonende 18-plussers die zelfstandig wil wonen op zoek is naar een woning.
Voor een deel van deze groep kan een familiewoning een tussenstap én een volwaardige woonoplossing zijn. Een volwassen zoon of dochter kan zelfstandig wonen met een eigen voordeur, keuken, badkamer en leefruimte, terwijl dezelfde familiegrond wordt benut. De ouders hoeven geen deel van hun eigen woning op te geven en het kind is niet langer aangewezen op één slaapkamer in het ouderlijk huis. Dat is wezenlijk anders dan “langer thuis blijven wonen”. Het is zelfstandig wonen, maar dan op een andere manier georganiseerd.
En misschien is het effect voor ouderen nog groter
Nederland vergrijst snel. Volgens de Rijksoverheid zijn er nu circa 1,3 miljoen 75-plussers. In 2030 zijn dat er naar verwachting 2,1 miljoen en in 2040 ongeveer 2,5 miljoen. Van de huidige 75-plussers woont maar liefst 92% zelfstandig. Bekijk de cijfers over de woningmarkt voor senioren bij de Rijksoverheid
Dat verandert de woonvraag fundamenteel.
Niet iedereen die ouder wordt, heeft een zorginstelling nodig. Veel mensen willen juist zelfstandig blijven wonen, maar misschien wel kleiner, gelijkvloers en dichter bij hun kinderen. Een familiewoning kan daar precies tussenin zitten. Ouders behouden hun zelfstandigheid en privacy, terwijl kinderen dichtbij zijn wanneer ondersteuning later wél nodig wordt. De overheid noemt deze mogelijkheid expliciet als pre-mantelzorg: familie kan al dichter bij elkaar gaan wonen voordat er daadwerkelijk een zorgrelatie ontstaat. Dat maakt een familiewoning niet alleen een oplossing voor een woonvraag van vandaag, maar ook een manier om een gezinssituatie voor de komende twintig of dertig jaar te organiseren.
Eén familiewoning kan meer dan een woonprobleem oplossen
Daar zit misschien de grootste maatschappelijke potentie. Stel dat ouders in een grote gezinswoning wonen terwijl de kinderen inmiddels uit huis zijn. Zij plaatsen of betrekken een kleinere familiewoning op het erf. Als daardoor hun oorspronkelijke woning beschikbaar komt voor de volgende generatie, ontstaat er door één nieuwe compacte woning een verhuisketen.
Het Rijk zet om precies die reden sterk in op passende ouderenhuisvesting: wanneer ouderen naar een woning verhuizen die beter bij hun levensfase past, kan een grotere woning vrijkomen voor een gezin, waarna elders weer een woning voor een starter beschikbaar kan komen.
Een familiewoning leidt natuurlijk niet automatisch tot zo’n verhuisketen. Wanneer ouders in het hoofdgebouw blijven wonen en een kind in de tuin gaat wonen, wordt simpelweg één extra woning toegevoegd. Maar ook dat is waardevol: er ontstaat woonruimte zonder eerst een nieuwe straat, wijk of bouwlocatie te ontwikkelen. Dit sluit aan bij een bredere beweging naar het slimmer benutten van wat we al hebben.
Traditionele woningbouw blijft absoluut noodzakelijk. Nederland moet de komende jaren op grote schaal blijven bouwen. Maar de gedachte dat iedere nieuwe woning ook automatisch een compleet nieuw perceel nodig heeft, begint te veranderen.
Optoppen, woningsplitsing, transformatie van leegstaande gebouwen, woningdelen en woningen op bestaande erven krijgen allemaal meer aandacht. De overheid stelt inmiddels expliciet dat alleen nieuwbouw onvoldoende is om het woningtekort terug te dringen en dat bestaande gebouwen en hun omgeving beter moeten worden benut. Familiewoningen passen perfect in die ontwikkeling. Ze voegen woningen niet geconcentreerd toe in één groot project, maar verspreid door bestaande steden, dorpen en het buitengebied.
Mag een familiewoning straks ook in de zij- of voortuin?
De landelijke ontwerpregeling richt zich nadrukkelijk op het achtererf. Een familiewoning op het voorerf wordt daarmee niet automatisch landelijk vergunningvrij. Dat betekent niet dat een woning aan de zij- of voorkant per definitie onmogelijk is.
Gemeenten kunnen lokaal ruimere mogelijkheden bieden wanneer dit ruimtelijk passend is. De Tweede Kamer nam in juni 2026 zelfs een motie aan waarin de regering wordt gevraagd gemeenten te ondersteunen bij het benutten van die ruimte, bijvoorbeeld op grote erven en in het landelijk gebied.
Voor grotere landelijke percelen kan daardoor uiteindelijk aanzienlijk meer mogelijk zijn dan de landelijke basisregeling alleen doet vermoeden.
Wat betekent dit voor gemeenten?
Ook voor gemeenten verandert het perspectief. Een familiewoning hoeft niet meer uitsluitend te worden gezien als een individueel bouwverzoek van één inwoner. Het kan onderdeel worden van lokaal woonbeleid.
Een gemeente met honderden geschikte erven heeft immers ook honderden potentiële locaties waar relatief snel een woning kan worden toegevoegd. Daarbij hoeft geen nieuwe woonwijk te worden ontsloten en is de grond al in particulier bezit. Veel basisvoorzieningen bevinden zich bovendien al in de directe omgeving.
Daar staat tegenover dat gemeenten moeten blijven nadenken over kwaliteit: privacy tussen buren, parkeren, groen, waterberging, bereikbaarheid en een goede ruimtelijke inpassing verdwijnen niet doordat een vergunningplicht vervalt. Slimmer benutten moet niet hetzelfde worden als ieder stukje tuin maximaal volbouwen.
Wanneer worden familiewoningen daadwerkelijk vergunningvrij?
De Wet versterking regie volkshuisvesting geldt sinds 1 juli 2026. De landelijke vergunningvrije regeling voor familiewoningen zit echter in het onderliggende Besluit versterking regie volkshuisvesting. De overheid richt zich momenteel op 1 januari 2027 voor de inwerkingtreding daarvan. Op het moment van schrijven is het Besluit nog niet definitief. Tot die tijd gelden de huidige landelijke en gemeentelijke regels.
De woningmarkt van morgen begint soms gewoon in de achtertuin
Nederland heeft honderdduizenden extra woningen nodig. Daarvoor moeten we bouwen op grote nieuwe locaties, binnenstedelijk verdichten én bestaande gebouwen beter gebruiken.
Maar we zouden iets over het hoofd zien als we niet ook kijken naar de ruimte die letterlijk achter onze eigen huizen ligt. De familiewoning laat zien dat woningbouw niet altijd groter hoeft. Soms zit de grootste verandering juist in een relatief kleine woning.
Een eigen huis voor een kind dat anders thuis blijft wonen. Een zelfstandige woning voor ouders die dichtbij hun familie willen blijven. Een voorbereiding op zorg die misschien pas over tien jaar nodig is.
Benieuwd naar wat wij kunnen betekenen in dit verhaal?
